ปัจจัยที่ใช้ในการพิจารณา การเก็บเกี่ยว
ปัจจัยหลักในการพิจารณาการเก็บเกี่ยวข้าว คือ ระยะเวลาหลังข้าวออกดอก ความชื้นของเมล็ด และช่วงเวลาเก็บเกี่ยว ซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญที่มีผลต่อผลผลิตและคุณภาพของผลผลิตข้าวในแต่ละฤดู พร้อมทั้งพิจารณาร่วมกับสภาพอากาศและปัจจัยอื่นๆ เช่น ความต้องการของตลาด เพื่อให้ได้คุณภาพข้าวสูงสุด โดยเก็บเกี่ยวตอน นาแห้ง เพื่อลดความเสียหายและสะดวกต่อการทำงาน
หลักการพิจารณาการเก็บเกี่ยว
- ระยะเวลาหลังออกดอก โดยทั่วไปเก็บเกี่ยวประมาณ 28-30 วันหลังดอกบาน เพื่อให้ได้เมล็ดที่สมบูรณ์และคุณภาพดีที่สุด โดยรวงข้าวเริ่มเปลี่ยนสีเหลืองทอง เมล็ดข้าวเริ่มแห้งจากปลายรวงถึงโคน หรือที่นิยมเรียกว่า “ระยะพลับพลึง”
- ความชื้นที่เหมาะสม ในช่วงเวลาเก็บเกี่ยวข้าวควรมีระดับความชื้นเหมาะสมอยู่ที่ 20-25% หลังการเก็บเกี่ยว การนวดและทำความสะอาดแยกเมล็ดและสิ่งเจือปน จากนั้นทำการลดความชื้นในเมล็ดก่อนเก็บรักษา เนื่องจากเมล็ดยังมีการหายใจทำให้เกิดความร้อนและเชื้อราเข้าทำลายได้ จึงต้องลดความชื้นให้น้อยกว่า14% สำหรับเมล็ดข้าวเปลือก และน้อยกว่า 12% สำหรับเมล็ดพันธุ์
วัตถุประสงค์หลักในการเก็บเกี่ยวมี 2 ประการ คือ
การเก็บเกี่ยวเพื่อเข้าโรงสี (Commercial Rice)
เน้นปริมาณและคุณภาพการสีโดยรวม (เต็มเมล็ด) เพื่อแปรรูปขาย ความสะอาด ลดการแตกหัก และความชื้นเหมาะสม
- เป้าหมาย ได้ข้าวเปลือกปริมาณมาก มีคุณภาพดี เต็มเมล็ด เพื่อให้ได้ข้าวสารสีสวย ราคาดี
- เวลาเก็บเกี่ยว เมื่อข้าวสุกแก่ สังเกตจากเมล็ดเปลี่ยนเป็นแป้งแข็งและสีเหลือง พร้อมทั้งระบายน้ำออกจากแปลงก่อนเก็บเกี่ยว 7-10 วัน
- ขั้นตอนหลัก เกี่ยวนวดแยกข้าวออกจากรวง (เครื่องจักรช่วยแยกฟางและสิ่งปนเปื้อน) > ลดความชื้น (ตาก/อบ) > นำเข้าโรงสีเพื่อสีเป็นข้าวสาร
- ความสำคัญ ลดการแตกหักของเมล็ดระหว่างสี เพื่อคุณภาพและราคาที่ดี
- ข้อควรระวัง ลดความชื้นให้เหมาะสม ไม่สูงเกินไป และลดการแตกหักระหว่างการนวดและการขนส่ง
2. การผลิตเมล็ดพันธุ์ (Seed Production)
เน้นความบริสุทธิ์พันธุ์และอัตราการงอกสูง โดยต้องเก็บเกี่ยวในระยะที่เหมาะสม (พลับพลึง) มีความชื้นพอดี (20-26%) และจัดการหลังเก็บเกี่ยวละเอียด เช่น การเลือกเวลาเก็บเกี่ยว การนวด ทำความสะอาดเครื่องจักรและอุปกรณ์อย่างดีเพื่อป้องกันพันธุ์ปนการเก็บรักษาเพื่อรักษาความงอกและคุณภาพให้คงที่สำหรับการปลูกในฤดูถัดไป เพื่อให้ได้เมล็ดที่มีคุณภาพดีพร้อมปลูกในฤดูถัดไป
- เป้าหมาย ได้เมล็ดพันธุ์ที่บริสุทธิ์ทางพันธุกรรม มีอัตราการงอกสูง มีคุณภาพดีตรงตามพันธุ์
- เวลาเก็บเกี่ยว เลือกช่วงที่เหมาะสมเพื่อให้ได้คุณภาพเมล็ดดีที่สุด อาจแตกต่างจากข้าวบริโภคเล็กน้อย หรือระยะพลับพลึง (หลังออกดอก 28-30 วัน) เมื่อความชื้นประมาณ 20-26%
- ขั้นตอนหลัก
- คัดพันธุ์ปน ตรวจแปลงคัดต้นข้าวปนตั้งแต่ระยะกล้าหรือก่อนเก็บเกี่ยว
- การนวด ใช้เครื่องนวดที่สะอาด และปรับรอบให้เหมาะสม (400-500 รอบ/นาที) และลดความเร็วหากความชื้นต่ำเพื่อป้องกันเมล็ดแตกหัก
- ลดความชื้น ลดความชื้นเมล็ดให้ได้ระดับที่ปลอดภัยต่อการเก็บรักษา (ความชื้นสมดุลของเมล็ด)
- ทำความสะอาด แยกสิ่งเจือปนและเมล็ดลีบออกให้หมดจด
- เก็บรักษา เก็บในที่แห้ง ระบายอากาศดี สะอาด ไม่วางบนพื้นโดยตรง มีการติดป้ายบ่งชี้ชัดเจน และไม่เก็บใกล้
- ความสำคัญ คุณภาพของเมล็ดพันธุ์ที่เก็บเกี่ยวส่งผลโดยตรงต่อผลผลิตและคุณภาพของข้าวในฤดูถัดไป
- ข้อควรระวัง ทำความสะอาดเครื่องจักรเกี่ยว รถบรรทุก และภาชนะให้สะอาดหมดจดก่อนเก็บเกี่ยว เพื่อป้องกันเมล็ดพันธุ์อื่นปนเปื้อน
ขอบคุณข้อมูลจาก : กองเมล็ดพันธุ์ข้าว, 2564.
การเก็บเกี่ยวเป็นปัจจัยที่สำคัญอีกหนึ่งอย่างต่อผลผลิตข้าว ทั้งในด้านคุณภาพเมล็ดและผลผลิต ดังนั้นการทราบถึงปัจจัยที่อาจส่งผลต่อการเก็บเกี่ยวจะทำให้ผู้ผลิตเมล็ดพันธุ์หรือผู้ปลูกข้าวสามารถเก็บเกี่ยวผลผลิตที่จะทำให้ได้คุณภาพเมล็ดและผลผลิตสูงสุด
