ขนาดและรูปร่างเมล็ด สามารถบ่งบอกถึงลักษณะเมล็ดข้าวของแต่ละพันธุ์ เพื่อจำแนกข้าวและใช้เป็นเกณฑ์มาตรฐานในการซื้อข้าวไทย ซึ่งความแตกต่างของขนาดและรูปร่างของเมล็ดข้าวนั้นจะขึ้นอยู่กับพันธุ์ โดยสามารถจำแนกได้ 2 ประเภท

1. รูปร่างของเมล็ด โดยประเมินจากอัตราส่วนความยาวต่อความกว้าง สามารถแบ่งออกได้ 3 ลักษณะ ได้แก่ เมล็ดเรียว (อัตราส่วนความยาวต่อความกว้างมากกว่า 3 มิลลิเมตร), เมล็ดปานกลาง(อัตราส่วนความยาวต่อความกว้าง 2-3 มิลลิเมตร), และเมล็ดป้อม(อัตราส่วนความยาวต่อความกว้างน้อยกว่า 2 มิลลิเมตร)
2. ชั้นของเมล็ด ประเมินจากความยาวของเมล็ด โดยประเทศไทยกำหนดมาตรฐานชั้นของเมล็ดข้าวทั้งหมด 4 ขนาด ได้แก่ เมล็ดยาวชั้นที่ 1 (มีความยาวมากกว่า 7 มิลลิเมตร), เมล็ดยาวชั้นที่ 2 (มีความยาว 6.6-7 มิลลิเมตร), เมล็ดยาวชั้นที่ 3 (มีความยาว 6.2-6.6 มิลลิเมตร), เมล็ดสั้น (มีความยาวน้องกว่า 6.2 มิลลิเมตร)